| | Kerken.com \ Afdelingen \ Nieuws 
De nieuwe behoefte aan rituelen
|
17/01/03
Bij dramatische gebeurtenissen ? denk aan de moord op Pim Fortuyn, aan zinloos geweld of de vuurwerkramp in Enschede ? lijkt er een nieuw fenomeen te ontstaan. Mensen gaan massaal de straat op, branden waxinelichtjes en leggen bloemen, brieven, zelfs knuffels en andere persoonlijke dingen op de plaats van het onheil. Rituelen mogen weer. Ze vervullen kennelijk een rol bij belangrijke gebeurtenissen. Maar ook in het klein, in het persoonlijke leven, houden we blijkbaar graag bepaalde gebruiken in ere.
Er is een tijd dat het ?hip? was om in plaats van een feestelijk kerstdiner een pan met boerenkool op tafel te zetten. Het was de tijd van no-nonsense: weg met de gewoontes, tradities en de (veelal kerkelijke) rituelen van de vorige generaties.Als reactie daarop zien we in onze tijd juist weer een hang naar ervaring en beleving. Rituelen in het persoonlijke en maatschappelijke leven zijn weer ?in?. Dat het ene na het andere boek over dit onderwerp verschijnt, is een bewijs van de hernieuwde aandacht.Het meest zichtbaar of vaak voorkomend zijn rituelen die een nieuw begin inluiden: een huwelijk bijvoorbeeld, of een nieuw jaar. Volgens antropologen begeleiden rituelen de mens door het leven. Ze zijn een universeel gegeven. Veel rituelen uit verschillende culturen lijken op elkaar. Rituelen zijn symbolische handelingen. Ze hebben als doel op een zichtbare wijze met een onzichtbare, hogere of andere werkelijkheid om te kunnen gaan. Zij maken het onzichtbare zichtbaar. Onze zintuigen komen er aan te pas. Denk bijvoorbeeld aan de gewoonte om als begroeting elkaar de hand te schudden. Niemand zal er meer aan denken dat men zo in lang vervlogen tijden duidelijk maakte dat men geen wapen (kwade bedoelingen) bij zich had. We worden ons pas bewust dat er iets aan de relatie schort, als iemand ons de hand weigert. Dat is een onthutsende ervaring. Soms zijn we de diepere betekenis vergeten, het is een leeg ritueel geworden. Zo is danken voor de maaltijd niet ?zo maar een gewoonte?, maar het maakt zichtbaar dat genoeg te eten hebben niet vanzelfsprekend is. De dankbaarheid daarvoor spreek je uit in een gebed. Dr. W. Ter Horst noemt in zijn boek ?Christelijke geloofsopvoeding? het vouwen van de handen en het sluiten van de ogen het eenvoudigste ritueel in protestantse kringen. Hij zegt dat je met een gebed als het ware even je ogen sluit voor andere dingen en je concentreert op de God die de gever is van het voedsel dat voor je staat. Er zijn ontelbaar kleine alledaagse rituelen, die een duidelijk ritme geven aan ons dagelijks bestaan. Een vast patroon om de dag te beginnen en ook weer af te sluiten. Die vaste gewoontes en rituelen geven houvast. Bij kleine kinderen zie je dat al gebeuren. Er moet een vast patroon worden afgewerkt. Als je bij het naar bed brengen iets zou vergeten, het tikje voor de beer of het laatste handkusje, zal het kleintje je daar absoluut aan herinneren. Dat m?et gebeuren, anders kan hij niet slapen. Je kunt rituelen op verschillende manieren onderscheiden, zoals: seculiere (neutrale) en religieuze rituelen. Een andere indeling is: overgangs-, bezwerings- en bevestigingsrituelen. Dr. Nel Jongsma-Tieleman onderscheidt in haar boek Rituelen: speelruimte van de hoop cyclische rituelen, overgangs- en crisisrituelen. Overgangsrituelen spelen een grote rol bij de grote ?overgangen? in het leven, bij rouw en bij vreugde. Hulpverleners bevestigen dat bij het sterven van een geliefde rituelen kunnen helpen bij de rouwverwerking. Fieke hielp bij het afleggen van haar zus die, veel te vroeg, stierf. "Ik zag er eerst erg tegenop, maar ik ben zo blij dat ik haar heb kunnen wassen en aankleden. Dat heeft me heel erg geholpen in mijn verdriet om het gemis." Toen haar moeder stierf, stond het voor Fieke vast dat zij haar moeder zou helpen afleggen. Als de dode thuis kan worden opgebaard, kunnen de nabestaanden in alle rust afscheid nemen. Een rustige kamer, misschien een brandende kaars als symbool van Christus, een opengeslagen bijbel, iets karakteristieks van de gestorvene, een mooi boeket. Al deze dingen maken onze liefde en respect en onze verwachting van Gods werkelijkheid zichtbaar. Ze herinneren aan een zeer oud christelijk gebruik om een dodenwake te houden. Daarbij werd in de Rooms-katholieke traditie gebeden voor het zielenheil van de overledene. Bij hoogwaardigheidsbekleders, regeerders of leden van het Koninklijk Huis, wordt er nog een dodenwake gehouden. Bij feestelijke ?overgangen? - geboorte, een huwelijk, een afgeronde studie, een verjaardag - zijn er tal van rituelen, die die vreugde bevestigen en vieren. Geboorte- en trouwkaarten, vlaggen, mooie kleren, bloemen en slingers, lekker eten en drinken, speeches en ?lang zal ze leven?, het hoort er allemaal bij. Soms is het heel plechtig, zoals op Prinsjesdag, wanneer wij in feite het feest van de democratie vieren. De rituelen versterken de gevoelens en bevestigen de saamhorigheid. Bij dramatische gebeurtenissen ? denk aan de dood van een bekende persoonlijkheid, aan zinloos geweld, of een ramp ? lijkt een nieuw fenomeen te zijn ontstaan. Op televisie zie je dat mensen de straat opgaan, stille tochten lopen, bloemen neerleggen of op een andere manier hun verdriet kenbaar maken. Vanwaar die behoefte? In onze geseculariseerde tijd missen veel mensen een ?geestelijk huis?. De kerk als gemeenschap is weggevallen en door de individualisering lijkt saamhorigheid een spaarzaam goed in onze maatschappij. Toch hebben mensen er behoefte aan samen met anderen groot verdriet of zinloos geweld te verwerken. Niet voor niets zegt de volkswijsheid: gedeelde smart is halve smart. Door samen te zijn ervaar je dat je niet alleen bent in je woede verdriet, angst of gevoel van machteloosheid. Mensen lopen in stille tochten om steun bij elkaar te vinden. Zo?n tocht ? denk aan Enschede en Volendam ? is ook een stil protest, misschien een poging het kwaad te bezweren: ?dit mag nooit meer gebeuren!?Dr. Jongsma?Tieleman, godsdienstpsycholoog, meent dat dit, anders dan wij vaak denken, geen nieuwe rituelen zijn. "Ze herinneren aan de processies uit vorige eeuwen. In oude tijden droegen mensen soms in optocht hun goden rond." In onze tijd worden er oude rituelen herontdekt, maar er is ook behoefte aan nieuwe gebruiken. Bijvoorbeeld als oude gewoonten zijn ingesleten, wat voor een trouwerij vaak geldt. Of bij een echtscheiding, een betrekkelijk nieuw fenomeen onder christenen. Of bij de dood, steeds minder een taboe.Een huwelijkssluiting is een plechtige gebeurtenis met verscheidene rituelen die zichtbaar maken dat twee mensen voor het aangezicht van God, te midden van de gemeente ?in de echt verbonden? zijn en daarover Gods zegen vragen. Ringen worden gewisseld, het paar knielt en ontvangt de zegen en een lid van de gemeente biedt een Bijbel aan. Hoe rijk aan rituelen en symbolen een huwelijkssluiting is, zo arm en kaal gaat het toe bij een echtscheiding. Pieter van Kampen, persoonlijk betrokken bij de problematiek van echtscheiding, vraagt zich af of de christelijke gemeente niet meer te bieden heeft dan de troost van ?We zullen voor je bidden.? Pieter had er, voor hij hertrouwde, behoefte aan om vorm te geven aan het verlangen in het reine te komen met het verleden. Een paar weken voor de huwelijkssluiting was er in kleine kring ?met enig geestelijk gezag? een bijeenkomst. "Natuurlijk zijn bepaalde dingen al eerder gezegd. Maar ik denk dat het sanerend werkt om in een plechtige context voor Gods aangezicht en ten overstaan van mensen je onmacht en menselijk falen te belijden. Het kan een markeringspunt zijn, herkenbaar in plaats en tijd, waar Gods woord van vergeving en verzoening kan worden gesproken. Het zal helpen om toekomstgericht te leven en het verleden echt achter je te laten." Van Kampen vindt dat mensen met psychische en geestelijke nood eerder meer dan minder symboolgevoelig zijn. Een plechtig karakter aan een gebeurtenis verlenen kan diepe indruk maken en een moment zijn waaraan je je in turbulente tijden kunt optrekken. "Mensen hebben meer dan alleen verbale communicatie nodig." Anders dan we misschien zouden denken, is zo?n scheidingsritueel geen ?nieuwerwetsigheid?. De orthodoxe joden kennen het sinds mensenheugenis. Volgens David Cohen, auteur van ?De cirkel van het leven? helpt het de echtelieden om de door de scheiding veroorzaakte trauma?s te erkennen en de blik op de toekomst te richten.Afscheid nemen en verder gaan, ook daarbij horen rituelen. Drs. Gerda van Setten, arts en gesprekstherapeut, werkzaam in de praktijk van psychiater Rien Schoonhoven, is onder andere met hulp bij traumaverwerking een langere periode bij iemand betrokken. ?Aan het eind van de rit? zoekt Gerda vaak met de cli?nt naar een passende afsluiting van het verwerkingsproces. Van Setten: "Bij traumaverwerking is er vaak ook sprake van rouw om wat verloren ging. Een afscheidsritueel, zoals ook wel gebruikelijk is in rouwtherapie, kan dan zichtbaar maken dat je stilgestaan hebt bij het verleden, het een plek hebt willen geven, maar nu een stap naar de toekomst wilt maken. In die zin kan het als een overgangsritueel dienen." Van Setten laat mensen uiteraard de vrije keus ?f en hoe ze dat willen symboliseren. Bij voorbeeld: iemand schrijft de gebeurtenis op en begraaft of verbrandt het papier. Daarna is er een handeling die de stap naar de toekomst symboliseert. "Ik herinner me een vrouw die kleurige ballonnen wilde oplaten, als een symbolisering van haar verwachting van een hoopvolle toekomst." Op deze manier wordt op een daarvoor bepaald moment een markering in de tijd aangebracht, waarop men kan terugvallen. Van Setten beklemtoont niemand magische verwachtingen van zo'n ritueel moet hebben. "Het is een hulpmiddel, een symbool. Natuurlijk is er geen sprake van hocus-pocus pokus, zo van: vanaf nu gaat alles goed! Na jaren van therapie weet men trouwens wel beter!" Rituelen, grote en kleine, maken zichtbaar wat we beleven en helpen ons vorm te geven aan hoogte- en dieptepunten. De tijd van no-nonsense ligt achter ons, rituelen mogen weer. Tekst: Tjitske Lemstra ? van der Kooi
Bron: [Evangelische Omroep] (17 januari 2003)
|
|
|
|
|
| |
|
